بوده است . آن حضرت از دردهاى جانكاهى كه از دست دشمنان به وى مىرسيد ، ناله‌ها داشت و مىفرمود : « واى كه آنان با من به نيرنگ عمل مىكنند ! و مىدانند كه من از نيرنگ آنان آگاهم و از آنها به انواع نيرنگها آشناتر ولى مىدانم كه نيرنگ و خدعه در آتش است ، پس بر مكر آنان صبر مىكنم و همانند آنچه آنان مرتكب شده‌اند ، مرتكب نمىشوم . . . » « 1 » . ( 1 ) آن حضرت از كسى كه دربارهء او گفته بود به امور سياسى آگاه نيست و معاويه نسبت به آنها از او آگاهتر است ، انتقاد كرده مىفرمايد : « به خدا قسم ! معاويه از من باهوشتر نيست ولى او غدر مىكند و دست به فجور مىزند و اگر ناپسندى غدر نمىبود ، من از باهوشترين مردم بودم « 2 » » . ( 2 ) آن حضرت عليه السّلام از عوامل ناشايستى كه بعضى از مردم به آنها اعتماد مىورزند تا به هدفشان برسند ، سخن گفته است ، عواملى چون غدر و همانند آن از مكر و نفاق و از كسانى كه اين امور را جايز مىدانند و آنها را خوش روشى مىنامند ، انتقاد كرده مىفرمايد : « آن كس كه مىداند بازگشت چگونه است ، غدر نمىورزد ولى ما در روزگارى قرار گرفته‌ايم كه بيشتر اهل آن غدر را فرزانگى مىدانند و نادانان اين روزگار آنها را به خوش روشى مىشناسند ، آنها را چه باشد ، خداوند آنان را بكشد ! انسان آگاه ، نوع حيله را گاه مىبيند و در برابر آن مانعى از امر و نهى خداوند را مشاهده مىكند ، پس آن را آگاهانه رها مىكند پس از اينكه بر انجام آن توانا بوده است ، ولى آنكه احتياطى در دين ندارد ، آن فرصت را غنيمت مىشمارد . . » .

--> ( 1 ) جامع السعادات 1 / 239 . ( 2 ) شرح نهج البلاغه 2 / 180 .